گزارش اعدام ۲۰۱۸: قصاص و بخشش

99

سازمان حقوق بشر ایران، ۱۶ اسفند ماه ۱۳۹۷: در بخشی از یازدهمین‌ گزارش سالانه مجازات اعدام در ایران که توسط سازمان حقوق بشر ایران (IHR) و گروه همه با هم علیه مجازات اعدام (ECPM) منتشر شد، به موضوع مجازات قصاص نفس (اعدام برای قتل عمد) و بخشش این محکومان از سوی خانواده مقتول پرداخته شده است.

قصاص به نوعی از مجازات اشاره دارد که در آن فرد محکوم مطابق با آسیبی که به قربانی وارد کرده، از آسیب بدنی تا قتل، مورد تلافی قرار می‌گیرد. قصاص نفس حکمی است که در قانون مجازات اسلامی جدید حفظ شده و برای قتل عمد صادر می‌شود. در این روش دولت به طور مٔوثری مسئولیت اعدام برای قتل را بر روی شانه‌های خانواده قربانی قرار می‌دهد. احکام اعدام قصاص همچنین برای مجرمان نوجوان اعمال می‌شود، زیرا طبق شریعت اسلام، سن مسئولیت کیفری دختران ۹ سال و برای پسران ۱۵ سال قمری است. علاوه بر این تحت قانون مجازات اسلامی مجازات اعدام بصورت تبعیض آمیزی بر اساس جنسیت و مذهب (صفحه … این گزارش را مشاهده کنید) صادر می‌شود.

علاوه بر نابرابری شهروندان در برابر قانون قصاص، در خصوص نقض رویه عادلانه در این پرونده‌ها گزارش‌های زیادی ارائه شده است. استفاده از شکنجه برای اخذ اعتراف و محاکمات شتاب‌زده و بدون زمان کافی برای انجام تحقیقات مستقل از شاهدان، نمونه‌هایی از آن به حساب می‌آیند.

در سال ۲۰۱۸ قصاص نفس (اعدام) زندانیان با اتهام قتل عمد متداول‌ترین اتهام اعدام‌شدگان را تشکیل می‌دهد. برخی از حقایق مربوط به قصاص نفس در سال ۲۰۱۸:

  • ۱۸۸ نفر از اعدام شدگان این سال را محکومان به قصاص نفس بودند (۲۲٪ کمتر از سال ۲۰۱۷)
  • ۴۱ قصاص نفس از سوی منابع رسمی اعلام شده است (۲۲٪)
  • ۷۵ قصاص نفس تنها در زندان رجایی‌شهر کرج انجام شده است
  • ۶ تن از اعدام شدگان قصاص نفس را کودک-مجرمانی تشکیل می‌دادند که زمان ارتکاب جرمی که به آن متهم شده بودند زیر سن قانونی (کمتر از ۱۸ سال) بوده‌اند
  • ۵ زن در میان اعدام شدگان با اتهام قتل عمد بودند
  • حکم قصاص ۶ نفر در ملأعام به اجرا درآمده است

اعدام‌های قصاص نفس از سال ۲۰۱۰

طبق گزارش‌های سازمان حقوق بشر ایران بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۸ حداقل ۱۲۴۲ نفر با اتهام قتل عمد قصاص نفس (اعدام) شدند. نمودار زیر نشان می‌دهد که روند قصاص در این دوره چگونه بوده است.

تعداد قصاص نفس‌های اجرا شده بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ نسبت به سال‌های دیگر کم‌تر بوده است اما این آمار در سال ۲۰۱۳ بطور چشم‌گیری افزایش یافت و از آن زمان نسبتا بالا باقی ماند. افزایش تعداد اعدام‌های با اتهام قتل عمد (قصاص نفس) همزمان بود با افزایش انتقادهای جامعه بین‌الملل در خصوص اعدام‌های مربوط به مواد مخدر. در سال ۲۰۱۸ حکم قصاص نفس دست‌کم ۱۸۸ نفر به اجرا درآمد که این ۲۲٪ کمتر از سال ۲۰۱۷ است، اما همچنان در بین ۹ سال گذشته جزو بالاترین‌ها به شمار می‌رود.

زندان رجایی شهر کرج: مکان اصلی اجرای حکم قصاص نفس

این گزارش طی چهار سال گذشته نشان می‌دهد که میزان قابل توجهی از قصاص نفس‌های اجرا شده در هر سال، در یک زندان واحد در استان البرز/ تهران صورت گرفته است. زندان رجایی شهر کرج (که پیشتر به عنوان گوهردشت شناخته می‌شد) محل اجرای اعدام بسیاری از زندانیان سیاسی، بخصوص کسانی است که به گروه‌های ممنوع کردی وابستگی داشته‌اند. در سال ۲۰۱۸ دست‌کم ۷۵ قصاص نفس در این زندان اجرا شده است. این تعداد ۴۰٪ از کل قصاص نفس‌ها و ۲۷٪ از کل اعدام‌ها برای همه اتهامات را شامل می‌شود.

در نمودار بالا تعداد احکام قصاص نفس اجرا شده در زندان استان البرز/ تهران از سال ۲۰۱۵ نشان داده شده است. زندان رجایی‌شهر (واقع در استان البرز) زندانی است که در آن غالبا احکام قصاص اجرا می‌شوند.

در گزارشی که به مناسبت روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام از سوی سازمان حقوق بشر ایران منتشر شده بود، ساعت‌های آخر زندانیان محکوم به اعدام در زندان رجایی شهر کرج شرح داده شده است.

اعدام محمد ثلاث، از بازداشت‌شدگان در اعتراضات دراویش گنابادی با اتهام قتل عمد

محمد ثلاث، یکی از دراویش گنابادی، در ۱۹ فوریه ۲۰۱۸ (۳۰ بهمن ۱۳۹۶) همزمان با درگیری دراویش گنابادی با ماموران پلیس در محدوده خیابان پاسداران تهران، بازداشت و به اعدام محکوم شد. او در تاریخ ۱۸ ژوئن ۲۰۱۸ (۲۸ خرداد ۱۳۹۷) در زندان رجایی شهر کرج اعدام شد. اتهامی که محمد ثلاث به خاطر آن به اعدام محکوم شده بود، قتل سه افسر پلیس به وسیله هدایت اتوبوس به سمت آنها عنوان شده است.

شعبه ۹ دادگاه کیفری استان تهران در حالی که کمتر از دو ماه از بازداشت محمد ثلاث گذشته بودِ وی را به اعدام محکوم کرد. او در زمان برگزاری اولین جلسه دادگاهش هنوز موفق به ملاقات با وکیل خود نشده بود.

مدارک بسیاری وجود دارند که ثابت می‌کند مراحل دادرسی پرونده محمد ثلاث به طور عادلانه‌ای طی نشده است و یا دست‌کم با استانداردهای مورد نیاز تطابق نداشته‌اند. گزارش‌های متعدد نشان دادند که این درویش گنابادی پیش و در طی بازداشت و حتی پس از دادگاه اولش مورد شکنجه قرار گرفته بود.

محمد ثلاث پس از اولین دادگاه اتهامات خود را رد کرد و به گزارش یکی از اعضای خانواده‌اش «در دادگاه اول نیز پس از اینکه قبول نکرد که عمداً با اتوبوس حمله کرده، انگشتش را بیرون دادگاه شکستند».

پس از اعدام، جسد او از استان البرز که محل اجرا حکم بود به بروجرد در استان لرستان منتقل شد، جایی که صدها کیلومتر از محل سکونت کودکان و مادرش فاصله دارد. این در حالی است که آن‌ها درخواست داشتند که جسد وی در تهران دفن شود. مقامات جسد او را بدون حضور خانواده‌اش در حالی که نیروهای امنیتی نگهبانی می‌دادند، دفن کردند. مقامات همچنین با درخواست خانواده ثلاث مبنی بر معاینه جسد وی توسط پزشکی قانونی برای تشخیص جراحات ناشی از شکنجه نیز امتناع کردند. چند روز پس از اعدام محمد ثلاث، وکیل او، زینب طاهری نیز بازداشت شد.

جنبش بخشش:

براساس قانون مجازات اسلامی، مجازات قتل، قصاص نفس است و خانواده فرد مقتول می‌توانند برای آن درخواست دهند. اما آنها می‌توانند حتی پس از صدور حکم، بجای قصاص نفس، تقاضای دریافت دیه (خون بهاء) را داشته باشند یا به سادگی می‌توانند بدون هیچ شرطی بخشش را انتخاب کنند.

سازمان حقوق بشر ایران از سال ۲۰۱۵ اقدام به جمع‌آوری گزارش‌های مربوط به بخشش زندانیان محکوم به قصاص نفس کرده است. تمام این گزارش‌های گردآوری شده طی سه سال گذشته، نشان می‌دهند که تعداد خانواده قربانیانی که بخشش یا گرفتن دیه (خون‌بها) را انتخاب کرده‌اند، بیش از آن خانواده‌هایی بوده است که اجرای حکم قصاص نفس (اعدام) را انتخاب کردند.

به جهت سادگی ما در بخش بعدی صرف‌نظر از اینکه تقاضایی برای دیه (خون‌بها) وجود داشته یا خیر، از اصطلاح بخشش استفاده خواهیم کرد.

همچون آمار اعدام‌ها، تمام پرونده‌های بخشش نیز توسط رسانه‌های رسمی داخل ایران اعلام نشده‌اند. بر اساس رسانه‌های رسمی داخل ایران و به میزان کمتر، سازمان حقوق بشر ایران از طریق شبکه‌های خود در داخل ایران موفق به شناسایی و ثبت ۲۲۱ مورد بخشش در سال ۲۰۱۷ شده است. این در حالی است که موارد بخشش ثبت شده در سال ۲۰۱۶ بالغ بر ۲۳۲ و در سال ۲۰۱۵ بالغ بر ۲۶۲ مورد بوده است. در سال ۲۰۱۸ تعداد بخشش‌ها از تعداد اعدام‌ها فزونی گرفته است. هرچند که این باور وجود دارد که اعداد واقعی برای بخشش و اعدام، بالاتر از تعدادی که کشف می‌شوند باشد. برخی گزارش‌ها حکایت از آن دارند که شمار بخشش‌ها ممکن است چندین برابر آماری باشند که این گزارش موفق به تأیید آن شده است. به عنوان مثال، در ۷ سپتامبر ۲۰۱۸ (۱۴ شهریور ۱۳۹۷) شبکه تلویزیون استانی کرمان از قول احمدی میانجی، معاون قوه قضاییه و رئیس شورای حل اختلاف کشور اعلام کرد که «۵۰۰ نفر اعدامی پارسال در کشور با وساطت شوراهای حل اختلاف از قصاص رهایی یافتند». سازمان حقوق بشر ایران در سال ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ تنها ۵۰ بخشش را در استان کرمان گزارش کرده بود. ما مطمئن نیستیم که این گزارش صدا و سیمای مرکز کرمان تا چه اندازه می‌تواند دقیق باشد، اما این نشان می‌دهد که میزان بخشش واقعی بسیار بالاتر از چیزی است که گزارش شده است.

بدین ترتیب ترویج بخشش به جای قصاص نفس فرصتی است برای شهروندان که بدون عبور کردن از خطوط قرمز حکومت با مجازات اعدام مقابله کنند. در ۴ سال گذشته جنبش بخشش رشد قابل توجهی داشته است. گروه‌های جامعه مدنی از جمله جمعیت امام علی، لگام (گام به گام برای لغو مجازات اعدام) و دیگر کمپین‌های محلی و ملی در ترویج بخشش به جای مجازات اعدام فعال بوده‌اند. بازیگران، هنرمندان و فعالان حقوق بشر به‌صورت آشکار از شهروندان خواستار نجات جان محکومان به اعدام می‌شوند و رسانه‌ها اینگونه کمپین‌ها را پوشش خبری می‌دهند.

نمودارهای زیر که بر مبنای گزارش‌های سازمان حقوق بشر ایران تهیه شده، بخشش‌های ثبت شده و روند اعدام‌ها در ایران را نشان می‌دهند.

این نمودار تعداد بخشش‌ها و قصاص نفس‌های اجرا شده در سال ۲۰۱۸ را نشان می‌دهد.

قصاص نفس و بخشش: تفکیک ماهانه

نمودار بالا تفکیک ماهانه اجرای حکم قصاص نفس را در مقابل بخشش‌ها نشان می‌دهد.

نمودار اجرای قصاص نفس در البرز/ تهران:

نمودار بالا تعداد موارد قصاص نفس در مقایسه با بخشش را در زندان‌های تهران و کرج (البرز) نشان می‌دهد. بیشترین موارد اجرای قصاص نفس و بخشش در سال ۲۰۱۸ در این منطقه صورت گرفته است.

قصاص و بخشش: توزیع جغرافیایی

در سال ۲۰۱۸ سازمان حقوق بشر ایران موفق به ثبت موارد بخشش در ۲۶ استان ایران شد (ایران در حال حاضر ۳۱ استان دارد). این در حالی است که اجرای حکم قصاص نفس در ۲۹ استان ایران گزارش شده است. در اکثر استان‌ها تعداد موارد بخشش از قصاص نفس بالاتر بوده است.

نمودار بالا نشان می‌دهد تعداد احکام قصاص نفس اجرا شده در ۹ استان بالاتر از بخشش‌ها بوده است، در حالی که در سایر استان‌ها میزان بخشش‌ها یا برابر و یا بیشتر از میزان احکام قصاص نفس اجرا شده بوده است.

منبع : سازمان حقوق بشر ایران